Mijn Keunstwurk

Dwarskijkers – Craft your future | 10 oktober

Door:
Sanne Plantinga
Door:
Sanne Plantinga

Traditionele ambachten en de toekomst: kunnen deze hand in hand gaan? Wie aan ambacht denkt, gaat in gedachten waarschijnlijk al een paar honderd jaar terug. De tijd van pottenbakken, hoefijzers maken en glasblazen is toch allang passé? Tijdens deze editie van Dwarskijkers, genaamd Craft Your Future, bewijzen drie sprekers dat ambacht verre van uitgestorven is. Sterker nog: zij pleiten dat de visie achter ambacht en de manier van leven die bij vakmanschap hoort zelfs noodzakelijk is in een wereld waarin duurzaamheid steeds belangrijker en urgenter wordt. En wat voor mogelijkheden zien de Dwarskijkers-deelnemers zelf?

Welke wijze lessen kunnen we leren uit de tijd van ambacht voor een duurzame toekomst?

Op deze Dag van de Duurzaamheid is de coffeecorner van Omrins Recycle Boulevard getransformeerd tot ‘conference room’. Temidden van nieuwsgierig voorbij schuifelend winkelend publiek en de gebruikelijke bedrijvigheid van Omrin-medewerkers zitten zo’n 100 deelnemers op hun tweedehands stoelen vol aandacht te luisteren naar wat er op het pop-up podium gebeurt. De ruimte is omheind door vrolijk gekleurde gehaakte ‘granny square’-dekentjes en gevuld met decoritems die je – mocht je ze bevallen – na vandaag kunt kopen en meenemen naar huis. De naambadges gemaakt van oude dozen en gerecycled plastic lint die om ieders nek hangt maakt de duurzame setting compleet.

Bewuster van waarde en duurzaamheid
Het gemêleerde gezelschap – dat bestaat onder andere internationale studenten, designers, ondernemers en beleidsmedewerkers – wordt allereerst welkom geheten door Sjoerd Zeldenrust (Omrin), Carlo Segers (Friesland College) en Sjoerd Feitsma (Gemeente Leeuwarden). Hoewel zij alledrie vanuit hun eigen perspectief naar duurzaamheid kijken, is hun boodschap duidelijk: we kunnen niet doorgaan met de wereld ‘kaal’ consumeren en de spullen die we niet meer gebruiken klakkeloos weggooien. We moeten meer gaan recyclen, afval een nieuw doel geven, eerlijkere prijzen betalen en mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen geven. Volgens Eileen Blackmore, multi-disciplinar artiest en creatief van House of Design én host van deze dag, is deze verandering al volop gaande. We worden met z’n allen steeds bewuster van waarde en van duurzaamheid.

Met die circulaire manier van omgaan met grondstoffen gaan we eigenlijk wél een paar honderd jaar terug in de tijd, naar de tijd van ambacht. Vakmensen die werkten met hoofd en handen, gebruikten in die tijd vooral lokale grondstoffen en er bestond eigenlijk geen afval. Door de massa-industrie zijn we deze bewuste manier van omgaan met grondstoffen kwijtgeraakt, waar we nu de ‘rotte vruchten’ van plukken. Als we een duurzamere wereld willen, kunnen we dus nog heel wat wijze lessen trekken uit de tijd van de ambacht. Maar welke lessen dan?

Ambacht levend houden door vernieuwende twist
De eerste keynote spreker van vandaag, producent van moderne kunst Thomas Eyck, laat door zijn werk zien dat traditionele ambacht en de duurzame manier van kunst maken nog altijd kan blijven bestaan. Niet door alles op dezelfde manier te blijven doen als eeuwen geleden, maar juist door vernieuwend te zijn en een moderne twist te geven aan het ouderwetse. Eyck vertelt hoe – door het koppelen van designers aan ambachtsmannen en -vrouwen – hielp de ambacht van Koninklijke Tichelaar Makkum levend te houden. Het traditioneel design van het bedrijf dat bekend staat om haar Delfts Blauw-aardewerk werd vervangen door modern design. De verkoop van traditioneel design ging slecht, Tichelaar moest zichzelf heruitvinden. Voor een nieuwe collectie gebruikte Eyck dezelfde Delfts Blauw-techniek, alleen paste hij geen traditionele vormen toe, maar werden er onder andere bloemmotieven op het keramiek geschilderd. Hij werkte hierin samen met designers als Studio Job, Marcel Wanders, Hella Jongerius en Jurgen Bey. Ook de handbeschilderde meubels van Roosje Hindeloopen hielp hij – samen met ontwerper Christien Meindersma – een nieuw design te geven, door eeuwenoude decoraties en constructies op een vernieuwende manier een andere insteek te geven.

Andere toepassingen binnen kurkindustrie
De Portugese Ana Mestra is op een hele andere manier bezig een oude ambacht nieuw leven in te blazen. Als designer, onderzoeker en ondernemer dook ze in de wereld van kurk, wat een grote én milieuvriendelijke industrie is in Portugal. Om kurk te kunnen oogsten, hoeven er namelijk geen bomen gekapt te worden. Kurk komt uit de schil van de boom en groeit gewoon weer aan. In Portugal wordt kurk voornamelijk gebruikt voor het produceren van wijnstoppers. Mestre vroeg zich af: op wat voor manieren kunnen we deze duurzame grondstof nog meer gebruiken? Na onderzoek te hebben gedaan naar de productie van kurk, ontwierp ze een aantal nieuw soort toepassingen, waaronder meubels, technologische items en gebruiksvoorwerpen. Met haar onderneming Corq heeft ze kurk een trend zien worden, waardoor de kurkindustrie in Portugal een boost kreeg. En waarmee ze kurkproducenten het belangrijke signaal wil afgeven dat er nog zoveel meer mogelijk is met hun product. Iets wat ze ook met haar chaise longue gemaakt van kurkstoppers duidelijk wilde maken aan de industrie: relax, we kunnen veel meer doen met kurk.

‘Happiness before profit’
De laatste key spreker van de ochtend is Aleid Brouwer, hogeschooldocent en lector Purpose Economy. Brouwer pleit voor de overgang van een winstgedreven economie naar een missiegedreven economie (de ‘purpose economy’). Als het doel blijft om zoveel mogelijk winst te maken, dan putten we onze aarde uit, is de verdeling in de waardeketen oneerlijk en krijgen de mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt geen kansen. Wat als we in plaats van winst maken, de wereld verbeteren als belangrijkste doel zouden stellen? Brouwer neemt als voorbeeld de Engelse supermarktketen Hisbe, dat ‘happiness before profit’ verkiest. De ‘supermarket rebels’ gaan onder andere voor lokale seizoensproducten en dier- en milieuvriendelijke producten. Ze beperken verpakkingen zoveel mogelijk, gooien geen eetbaar voedsel weg en geven hun medewerkers een goed loon. En voor dat alles betaalt de consument niks extra’s, omdat hun winstpercentage lager ligt dan de reguliere supermarkt. Geluk voor winst, dus.

“Ik hoorde vandaag niet perse heel veel nieuws, maar deze dag triggerde mij wel om door te gaan waar ik al mee bezig ben. Om de bevestiging te krijgen dat een ‘human driven’-economie en goed zorgen voor onze aarde wel echt noodzakelijk is. Daar werd ik blij van!”

Sarah Sixma, CDM-docent NHL Stenden

Na een korte modeshow van Friesland College-studenten die een collectie laten zien waarin gerecycled textiel, denim en oude kranten gebruikt zijn en een goed verzorgde lunch, is het voor de deelnemers tijd om zélf na te denken over wat we uit de tijd van oude ambachten kunnen leren in de huidige tijd. In vier tafelgesprekken gebeurt dit vanuit de perspectieven onderwijs, overheid, ambachtslieden en de creatieve industrie.

Brei zelf eens een trui
De deelnemers gaan in groepjes uiteen in de verschillende gesprekskamers van de Recycle Boulevard, waar de gespreksleiders klaarzitten om input te verzamelen. Tjeerd Hazenberg is gespreksleider bij het thema ‘overheid’. Hij vraagt de 7 aanwezige deelnemers: hoe kunnen (lokale) overheidsorganisaties, zoals de provincie en gemeenschappen, helpen om meer duurzame ambacht te faciliteren en stimuleren, in de lokale, nationale en Europese economie?

De deelnemers, die bestaan uit onder andere een buitenlandse Design-student, voormalig jeugdwerker, docent en designer focussen zich op hun gestelde punt op de horizon: Friesland dat in 2025 een volledig circulaire economie heeft. De deelnemers zijn het er over eens dat gemeentes het goede voorbeeld moeten geven. Zij moeten bijvoorbeeld zelf intern duurzame en lokale materialen toepassen. En ook de rol van tussenpersoon op zich nemen tussen bewoners en partijen die relevant zijn voor duurzaamheid, of tussen bijvoorbeeld ambachtslieden en bedrijven. Daarnaast zouden lokale overheden hun bewoners ook beter moeten faciliteren, zoals gratis alle soorten afval inzamelen, zodat er beter gerecycled kan worden. Ook opperen een aantal deelnemers dat de overheid strengere duurzaamheidseisen kan stellen bij bijvoorbeeld bouwvergunningen, andere grondstofeisen kan voorschrijven en bijvoorbeeld handvaardigheidslessen kan herintroduceren op basisscholen. Want, zoals een deelnemer stelt: hoe kan een kind beter bewust worden van het feit dat € 15,- voor een gebreide trui bij de Primark niet een eerlijke prijs is, dan zelf eens een trui te breien en te ontdekken hoeveel tijd je hier eigenlijk aan kwijt bent?

Een Spaanse deelneemster benadrukt de noodzaak om als internationale overheden samen te werken. In Noord-Europa zijn we een stuk verder met duurzaamheid, maar Nederland is ook geweest op het punt waar Spanje nu is. We moeten het wiel niet steeds opnieuw uit gaan vinden, maar van elkaar gaan leren.

Plustainable
Na de korte, maar intensieve gespreks- en brainstormrondes komen alle deelnemers weer samen in de zo vrolijk ingerichte ‘pop up’-zaal. De groepen zich verdeeld hadden over de vier thema’s onderwijs, overheid, ambachtslieden en de creatieve industrie delen hier hun uitkomsten. Zo kwam de creatieve industrie-groep op het concept ‘plustainable’: iets duurzaams dat ook nog wat extra’s geeft. Zoals een papieren bekertje met zaadjes in het karton, waaruit plantjes groeien zodra het in de berm is gegooid. Bij de onderwijs-groep waren ze het er over eens dat iedereen de wereld kan veranderen en dit al begint op de basisschool. Dit gaat dieper dan alleen een ambacht leren: kom in connectie met jezelf en leer hoe jij de wereld kunt beïnvloeden. Dit kan al iets heel kleins zijn, zoals deelnemer Danny – die in een snackbar werkt – besloot geen plastic zakjes meer uit te delen, maar in plaats daarvan papieren zakjes of helemaal geen zakje meegaf. Bij de ambacht-groep keken ze vooral naar wat er nodig is als je ambachten aan de man wilt brengen. Ideeën als storytelling van de ambachtslieden en exposities houden in musea passeerden de revue. Maar ook het inzicht dat intermediairs nodig blijven om belangrijke partijen, waaronder ambachtslieden, aan elkaar te kunnen blijven verbinden.

De rode draad uit alle uitkomsten: stimuleer een vernieuwende manier van denken en blijf in ‘speeltuinen’ verschillende disciplines samenbrengen om te kunnen gaan creëren. Neem hierin de wijze lessen die we kunnen leren uit de tijd van ambacht mee en vertaal deze naar de tegenwoordige tijd. En zoals Eileen Blackmore afsluit terwijl ze haar denkbeeldige hoedje afneemt voor het mogen hosten van deze dag: ‘start now, to make the change tomorrow’.

“Ik vond het heel interessant om vanuit veel verschillende perspectieven van gedachten te wisselen vandaag. Als designer doe ik alles al zo circulair mogelijk en werk ik ook het liefst multidisciplinair samen. Dat mag van mij wel veel meer gebeuren. Het is tijd om uit de vergaderstand te raken en in actie te komen!”

Yvonne Willems, grafisch vormgever Lokaalwerk