Mijn Keunstwurk

Dwarskijkers | Cultuurpolitiek

Door:
Maayke Meijering
Door:
Maayke Meijering

2018 was voor Fryslân een jaar vol kunst, cultuur en Mienskip. Een jaar van op de kaart zetten, de schouders eronder en durven. Het liet zien hoeveel bereikt kan worden wanneer initiatiefnemers, makers, overheden en bewoners met elkaar samenwerken, op kleine en grotere schaal. Hoe stellen we de erfenis van LF2018 veilig voor de toekomst? En welke rol kan en moet de provinciale politiek daarin spelen? Met het oog op de provinciale verkiezingen op 20 maart, staat Dwarskijkers ditmaal in het teken van cultuurpolitiek.

Verkiezingsdebat Provinciale Statenverkiezingen 2019

Bert Looper (directeur Tresoar) haalt aan het begin van de avond Fries historicus Johan Huizinga (1872-1945) in zijn Verzamelde Werken aan: “Alle cultuur houdt een streven in. Cultuur is gerichtheid, en deze richting is altijd die op een ideaal.”

Over dat culturele ideaal hebben we het vanavond in het goedgevulde atrium van het Natuurmuseum Fryslân. Het programma (dat werd samengesteld door Keunstwurk, in samenwerking met Fryske Akademy en LF2028) is opgedeeld in vier blokken, met vier legacy-thema’s: Economie en Toerisme, Traditie Versus Vernieuwing, Artistiek Klimaat en Doet Iedereen Wel Mee? Elk blok wordt ingeleid door een columnist – vanaf de figuurlijke zeepkist – en afgesloten met een muzikale bijdrage van The Escalates.

Aan Jan Pier Brands (oud-directeur Neushoorn, nu ‘staatshoofd’ van avant-gardistisch platform WORM in Rotterdam) de eer de avond in te leiden én af te sluiten. Wat hem betreft bestaan er drie hoofdredenen voor de politiek om kunst en cultuur financieel te ondersteunen: Plezier (van bezoeken, deelnemen, maken), Experiment (als maatschappelijke research en ontwikkeling) en Erfgoed (waar we vandaan komen).

Tijdens LF2018 stegen die drie redenen – samen met economische, sociale, ecologische en infrastructurele strategieën – uit boven de som der delen, tot een “onverwachte, onvoorstelbare, uitzonderlijke ervaring die alles op z’n kop zet.” Dat bijzondere resultaat, het momentum, moeten we vasthouden, drukt Brands ons op het hart. Dat vraagt om het formuleren van een cultureel ideaal voor de provincie door politiek leiders, want: “Niets komt voor niets, er is werk aan de winkel.”

Economie en toerisme – Wat is kunst waard?

In april van 2018 doken we met Dwarskijkers al in de (on)meetbare waarde van kunst. We constateerden dat het meten van de waarde van kunst langs een lat van geld, tijd, bezoekersaantallen en opbrengst, een typerende tendens is in een samenleving die draait op efficiëntie. Maar is de waarde van kunst en cultuur eigenlijk wel uit te drukken in cijfers? Raakt de werkelijke, intrinsieke, waarde daarmee niet op de achtergrond?

Columnist Karen Bies (Omrop Fryslân) stelt dat als de waarde van kunst eens niet wordt uitgedrukt in euro’s en centen, dan wel in maatschappelijk belang. Kunst móet van alles. Maar kunst kán ook van alles. Je laten lachen, huilen, je doen ergeren. Kunst beweegt je, emotioneert je, zegt iets over de tijd waarin we leven, de wereld om ons heen. Geef kunstenaars de tijd, de kans en de vrijheid om te maken, pleit ze. Laat hen kunst maken die het waard is van zichzelf, zonder economisch doel. Steek dáár geld in. Doe ’t om de kunst.

Lees de hele column op website De Moanne

Debat

Avine Fokkens (VVD), Matthijs Sikkes-van den Berg (GrienLinks) en Sietze Schukking (NatuurlijkFryslân) schuiven aan, Ingrid Spijkers modereert. Avine Fokkens (VVD) merkt op dat belastinggeld maar één keer kan worden uitgegeven, het moet een breed belang dienen. Geld dat naar cultuur (in de breedste zin van het woord) gaat moet een bijdrage leveren aan de kwaliteit van leven in een stad en provincie en stimulans zijn voor de ontwikkeling van jonge mensen. ‘Kunst om kunst’ is te idealistisch en soms zelfs elitair. Investeringen moeten iedereen de kans geven in aanraking te komen met kunst en cultuur. Een project als de Grootste Gehaakte Deken zorgde voor veel saamhorigheid en Mienskipsgevoel, dat willen we stimuleren. Het opzetten voor een fonds voor blockbusters zorgt ervoor dat iedereen met populaire kunst in aanraking kan komen. Het Fries Museum moet doorgaan met het organiseren van dergelijke grote tentoonstellingen die veel publiek trekken.

Cultuur is een deel van het menselijk wezen, meent Matthijs Sikkes-van den Berg van GrienLinks. Economische opbrengst moet niet als belangrijkste voorwaarde gesteld worden, kunst heeft intrinsieke waarde. Er mag meer waarde worden gehecht aan kunst en cultuur die een maatschappelijke bijdrage levert, zoals Kening fan ‘e Greide. Het ideaal is een voor ieder toegankelijke cultuur, die laagdrempelig is, wellicht zelfs gratis toegankelijk. Dat kan gefinancierd worden wanneer keuzes op basis van kwaliteit worden gemaakt. Niet alle projecten hoeven jaarlijks geld op te leveren, wanneer er sprake is van een balans.

Sietze Schukking (NatuurlijkFryslân) merkt op dat wanneer kunst en cultuur een sterk economisch doel dient, het ook gefinancierd kan worden uit het economisch budget. De nadruk zou wat hem betreft moeten liggen op het vertellen van het lokale, Friese verhaal. Het verhaal van het landschap. Uiteindelijk kunnen kunst en cultuur ook een rol spelen bij de op handen zijnde klimaatmaatregelen en energietransitie. Dat gezegd hebbende, het is niet de bedoeling dat er politiek gesteunde staatskunst wordt gemaakt. De politiek zou geen zeggenschap over vorm en inhoud mogen hebben. Daar zijn de VVD en GrienLinks het mee eens.


Traditie versus vernieuwing – Behoud door ontwikkeling

Jan Pier Brand ging al in op het belang van ons erfgoed: het vertelt het verhaal van onze geschiedenis, wie we zijn en waar we vandaan komen. Maar traditie gaat over meer, bijvoorbeeld over culturele instellingen die structureel ondersteund worden. Nu er plannen liggen om de provinciale basisinfrastructuur grondig te herijken, rijzen vragen over wat de nieuwe verdeelsleutel wordt. Herschikking van de budgetten kan zorgen voor ademruimte en mogelijkheden voor nieuwe en experimentele initiatieven. Maar gaat dat niet ten koste van onze culturele basis?

Columnist Marijn Molema (Fryske Akademy) maakt zich zorgen. Hij haalt de landelijke beleidsnota Belvedere uit 1999 aan, op het gebied van cultuurhistorie in relatie tot ruimtelijke inrichting, die een strategie van ‘Behoud door Ontwikkeling’ voorstelt. LF2018 wasemde vernieuwing en innovatie uit, maar het eerdere devies ging niet enkel om vernieuwing, ook om behoud. Hoeveel kan je vernieuwen zonder van je basis vervreemd te raken? Molema pleit voor meer continuïteit – die overigens niet ten koste mag gaan van doorontwikkelen en een hoge mate van kwaliteit. Daarvoor hebben we een betrouwbare provinciale overheid nodig, die hoge eisen stelt en daarvoor bereid is in de buidel te tasten: behoud door ontwikkeling. Gaan de aanwezige politici voor de troepen uitlopen of die hard nodige continuïteit bieden?

Lees hele column op website De Moanne

Debat

Aan tafel zitten Corlienke de Jong (FNP), Wiebo de Vries (ChristenUnie) en Tom Bakker (SGP). Bert Looper modereert en merkt op dat alle drie de partijen voortkomen uit een sterkte traditie: de Friese in het geval van de FNP, de ChristenUnie en SGP uit de Christelijke. Zijn zij bezig met vernieuwen of juist met het behouden van traditie? Corlienke de Jong (FNP) merkt op dat kunst en cultuur niet stil kunnen staan, dat is achteruitgang. Kiezen kan dus niet, traditie en vernieuwing kunnen niet zonder elkaar. Kunst is altijd op zoek naar vernieuwing, voegt Wiebo de Vries (CU) toe, maar wel op basis van de bestaande traditie. Vernieuwen zonder goede basis is onmogelijk, zegt ook Tom Bakker (SGP), we kunnen en moeten niet vernieuwen op het luchtledige.

Het is een kernwaarde van de provincie om aan iedereen ruimte te bieden, dus ook aan inwoners met een andere culturele achtergrond, vindt De Jong. De FNP is niet alleen voor het behoud van Friese tradities. Kunst en cultuur zijn voor iedereen en moet voor iedereen zichtbaar zijn. Daarom zet de FNP zich in voor digitalisering van erfgoed. Ook Tom Bakker en Wiebo de Vries benadrukken de overheidstaak van algemeen erfgoedbehoud, niet enkel Christelijk erfgoed. Alle partijen zijn blij dat steeds meer leegstaande kerken een nieuwe culturele bestemming krijgen. Corlienke de Jong wil stimuleren dat culturele broedplaatsen hun intrek nemen in kerken en ander leegstaand cultureel erfgoed.

Je zou het culturele veld als een piramide voor kunnen stellen, zegt De Jong, met onderaan de basisinstellingen. Wanneer we gaan herijken moeten daar goede criteria voor worden opgesteld, een nieuwe meetlat. Dat is een taak voor het veld, niet voor de politiek. Maar wat betreft de FNP staat de huidige basisinfrastructuur niet ter discussie. Ook De Vries vindt dat die basis in de toekomst minimaal zo sterk moet worden ondersteund als nu het geval is. Daarnaast moet vernieuwing mogelijk blijven, vinden de drie partijen. Tom Bakker hecht ook waarde aan een sterke basis(infrastructuur). Maar, citeert hij Huizinga, er moet altijd een streven naar idealen zijn. Ook de SGP staat voor noodzakelijke vernieuwing, al mag die vernieuwing conservatief lijken in de ogen van andere partijen. De FNP pleit voor een ontschotting van budgetten, om vernieuwende projecten zoals Kening fan ‘e Greide mogelijk te maken. Er wordt door de partijen gesproken over het belang van (ondersteuning van) de HaFaBra en co-creatie met het veld.


Artistiek klimaat – Zonder top geen basis?

LF2018 heeft gezorgd voor een enorme impuls aan en verbeterde infrastructuur van het kunst- en cultuurklimaat in Fryslân, met als resultaat talloze kleinschalige én grotere producties. Hoe kan het kunstklimaat in de toekomst ondersteund blijven? Hoe kunnen de beperkte middelen zo goed mogelijk ingezet en verdeeld worden? Welke keuzes moeten dan worden gemaakt?

In 2018 is tijdelijk sterk geïnvesteerd in het artistieke klimaat en het kwartje viel: investeren in cultuur levert iets op! De cijfers liegen er niet om, we mogen allemaal heel trots zijn op LF2018. Dat is prachtig, zegt columnist Koen Haringa (Asteriks), maar hebben we al die mooie projecten georganiseerd om de begroting rond te krijgen, of omdat die projecten de moeite waard zijn? Hij vat het poëtisch samen: “Cultuurprogramma maakte Friesland aantrekkelijk / Om te komen en om te wonen / Cultuur ontstaat vanuit een gezond artistiek klimaat / Dus geef makers geld en ruimte / Om ze nieuwe en oude dingen te laten doen / Anders gaan ze straks weg / En nemen ze ons publiek mee / En dan / Vallen er geen kwartjes meer.”

Lees hele column op website De Moanne

Debat

Bij moderator Bert Looper schuiven Michiel Schrier (SP), Romke de Jong (D66) en Age Hartsuiker (ProvinciaalBelang) aan. Age Hartsuiker is blij dat podia en culturele broedplaatsen nu al verdeeld zijn over de provincie, maar er mogen nog wel meer van die plekken worden gecreëerd. Op die noodzakelijke plekken ontstaan mooie dingen. Michiel Schrier (SP) is het daarmee eens, maar merkt ook op dat een fysieke plek niet de belangrijkste voorwaarde is. Wanneer je jongeren actief deel laat nemen aan het artistiek klimaat kan experiment overal ontstaan. De SP wil vooral zo weinig mogelijk opleggen en alleen faciliteren. Daar is Romke de Jong (D66) het mee eens. Hij gelooft in ontwikkeling van onderop. Grote producties kunnen zichzelf bedruipen en ook het bedrijfsleven kan en moet zijn verantwoordelijkheid nemen. Zonder stevige basis bestaat er geen top, volgens De Jong. Age Hartsuiker (PB) ageert: zonder top geen basis! We moeten de stimulerende werking van een experimentele top richting de basis niet onderschatten, die zich daardoor kan blijven ontwikkelen en vernieuwen.

Alle drie de partijen pleiten voor een zekere bestuurlijke flexibiliteit bij het verdelen van subsidies. Ontschotting van subsidies zou een gezond artistiek klimaat ten goede komen. Er moet met een brede, overstijgende blik naar projecten worden gekeken, zodat mogelijkheden van overlappende gebieden (bijvoorbeeld zorg en kunst) ten volle benut worden. ‘Beleving’ zou een keyword moeten zijn, volgens Age Hartsuiker. De Jong ziet graag een goed werkend doorverwijsloket, dat makers kan helpen bij het opzetten van projecten. Ondernemende kunstenaars zouden wat hem betreft bovendien gestimuleerd moeten worden om kinderen en jongeren te bereiken, zodat zij op jonge leeftijd met een breed scala aan culturele activiteiten in aanraking kunnen komen. Een poule van goede vakdocenten kan helpen hen te verdelen over de provincie. Momenteel staat de toegankelijkheid van kunst en cultuur onder druk, meent Michiel Schrier. Iedereen moet kunnen meedoen, niet alleen in schoolverband, ook daarbuiten.

Na een vraag uit de zaal merkt Hartsuiker op dat er tijdens LF2018 te weinig gebruik is gemaakt van het professionele veld en de expertise die Fryslân in huis heeft. We zouden meer waardering moeten hebben voor de kwaliteit die we in de provincie in huis hebben, zowel in het werkveld als wat betreft onze Friese musea.


Elkien docht mei – Beauty is in the eye of the beholder

‘Elkien docht mei’, iedereen doet mee, het was een belangrijke doelstelling van LF2018, en nu ook onderdeel van de legacy. Er is veel energie gestoken in het laten uitkomen van die doelstelling. Bijna 84.000 Friezen hebben een vrijwillige bijdrage geleverd aan LF2018, klein of groot. Desondanks blijkt het telkens weer een uitdaging om iedereen mee te krijgen. Kunnen we daar iets aan doen? Of is het gewoonweg een onmogelijke opgave?

Columnist Sjoukje de Boer (De Moanne, theatermaker) – wiens stuk wordt voorgedragen door Karen Bies – heeft als theatermaker veel ervaring met diverse doelgroepen, zoals mensen met een verstandelijke beperking. Tijdens de intensieve repetities van De Profylfoto fan Klaas overleed Koos Alberts. Dat maakte diepe indruk op de spelers; even vroegen zij zich af of ze die avond het podium wel op konden gaan. Het maakt duidelijk hoe bewerkelijk het proces kan zijn wanneer je werkt met bijzondere doelgroepen, hoe onvoorspelbaar ook. Het maakt ook duidelijk dat ‘beauty is in the eye of the beholder’. Kunst, cultuur en kwaliteit zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar wat valt eigenlijk onder cultuur en wat niet? En wie bepaalt de maatstaven van kwaliteit? Als we werkelijk willen dat iedereen mee kan, mag en wil doen, moeten we ‘levelen’ met hun belevingswereld en die accepteren. Laten we de subculturen integreren!

Lees hele column op website De Moanne

Debat

Aan tafel zitten Sietske Poepjes (CDA), Marijke Roskam (PvdA) en Theun Wiersma (50PLUS). Ingrid Spijkers modereert. Marijke Roskam vindt de beloofde twee keer 2 miljoen euro voor de legacy voor de komende twee jaar onvoldoende. Met LF2018 achter de rug en de plannen van de legacy voor ons, zou er minstens 1 miljoen per jaar extra geïnvesteerd moeten worden, als we het echt zo belangrijk vinden dat iedereen meedoet. Dat geld kan uit verschillende potjes komen wanneer er ontschot wordt. Ook de gewone subsidies voor cultuur kunnen wat haar betreft omhoog. Ze denkt dat Friezen na het grote succes van LF2018 best bereid zijn een paar euro extra bij te dragen. Sietske Poepjes (CDA) wil het investeringsniveau dat nu bestaat in principe vasthouden. Wel is ze bereid om extra te investeren in brede en sterke projecten – met een multiplier van 2,25 – wanneer bedrijfsleven, fondsen en gemeenten ook hun verantwoordelijkheid nemen, dan kunnen we de legacy ‘vermarkten’. Cultuur is voor iedereen die ‘zijn ei kwijt wil’ en op zoek is naar herkenning, zegt Poepjes, dat moeten we mogelijk maken.

Theun Wiersma (50PLUS) merkt op dat 40 procent van de bevolking boven de 50 jaar is. Zij moeten de mogelijkheid hebben om zowel passief als actief aan cultuur deel te nemen. Bij het verstrekken van subsidies moeten voorwaarden worden gesteld. Niet over de inhoud, wel over de toegankelijkheid voor diverse doelgroepen. Die voorwaarden kunnen gaan over de toegangsprijs, over tijdstip van de dag en over vervoer naar de speellocatie. LF 2018 was een prachtige katalysator, zegt Wiersma, maar dat momentum moeten we wél vasthouden. Er zijn aanjagers nodig om vernieuwende projecten in gang te zetten, daar is geld voor nodig. We moeten met dat geld stimuleren dat er in grote én in kleine plaatsen mooie dingen kunnen ontstaan. Roskam (PvdA) wil het Fries Museum één dag per week gratis toegankelijk maken.

Uit de zaal komt de vraag of de politici verschil zien tussen ‘alle projecten zijn voor iedereen’ en ‘er is een project voor iedereen’. Sietske Poepjes (CDA) ziet dat verschil zeker, zij is voor de tweede optie. We willen geen monocultuur, maar juist diversiteit en de mogelijkheid om ervaringen te delen. Wiersma (50PLUS) ziet dat we steeds meer in onze eigen bubbel zitten en weinig in contact komen met mensen die ‘anders’ zijn. Cultuur kan ons helpen uit die bubbel te stappen. Roskam (PvdA) voegt toe dat alle culturele instellingen in principe fysiek toegankelijk moeten zijn voor iedereen. Mensen met een beperking moeten betrokken worden, het zou normaal moeten zijn dat zij overal en aan alles kunnen deelnemen.

Slotwoord – Leeuwarden in de culturele Champions League

Na een enerverende avond is het aan Jan Pier Brands om een slotwoord uit te spreken. Het verheugt hem dat de partijen over het algemeen positief zijn over het steunen van cultuur, dat is weleens anders geweest. Opvallend is wel dat er maar weinig is gesproken over het grote succes van LF2018. Leeuwarden heeft in 2018 de culturele Champions League gespeeld, daar mogen we heel trots op zijn. Maar hoe zijn we zover gekomen? Welke weg hebben we bewandeld en wat hebben we onderweg geleerd? Enige reflectie miste vanavond en dat is jammer. We zouden lessen moeten trekken uit onze talloze ervaringen en die meenemen in de toekomstplannen rondom de legacy en het creëren van een creatieve voedingsbodem, zodat LF2018 niet op zichzelf staat, maar onderdeel is van de culturele ontwikkeling van Fryslân. Laten we alles doen om de jonge makers en creatieve duizendpoten die LF2018 mogelijk hebben gemaakt hier te houden. Talent moet je omarmen, avonturen laten beleven, maar ook weer terug halen. Als je hen kwijtraakt is dat puur kapitaalverlies. Dat vraagt om investeringen en politieke keuzes. Samen kunnen we dan het momentum, de culturele voedingsbodem én het Mienskipsgevoel vasthouden, niet alleen dit jaar, maar de komende decennia.

Op de vraag hoe de erfenis van LF2018 kan worden veiliggesteld voor de toekomst – op de korte én langere termijn – is (nog) geen eenduidig of simpel antwoord te geven. Dat we daar met z’n allen een actieve rol in zullen moeten spelen lijkt evident, anders glipt het opgebouwde momentum ons door de vingers. Veel van de aanwezige partijen hebben een duidelijk beeld bij de culturele toekomst, hoe die eruit gaat zien en wat dat mag kosten. Cultuur streeft naar een ideaal, schreef Huizinga. Hoe dat ideaal er de komende jaren uit gaat zien, kunnen we samen beïnvloeden, door op 20 maart onze stem uit te brengen tijdens de Provinciale Statenverkiezingen.

Contactpersoon
Roelof KosterAdviseur Design en Creatieve Industrie
Werkdagen:wo, do & vr
Telefoon:058 234 34 54
Mobiel:06 10 68 83 69