Mijn Keunstwurk

Dwarskijkers | Digitale illusies

Digitaal dwalen
Door:
Eva Hage
Door:
Eva Hage

Een koude donkere avond. Een vrijwel leeg parkeerterrein, omsloten door verlaten kantoorpanden, grenzend aan het spoor. Een blinde muur, glas op de grond, op enkele verlichte ramen verdiepingen hoger na geen teken van menselijke activiteit te bespeuren.

Dit zou zomaar het beginscenario van een horrorfilm kunnen zijn, maar het betreft de locatie van de meest recente Dwarskijkers, afgelopen 3 december in het voormalige postsorteercentrum aan de Snekertrekweg in Leeuwarden. Een avond georganiseerd in samenwerking met het Media Art Festival (MAF) dat in dit voor de argeloze passant toch lichtelijk intimiderend ogende pand van 21 november t/m 8 december een podium bood aan vijftien recent afgestudeerde mediakunstenaars uit vijf Europese landen.

De onverschrokkenen die het deze betreffende avond aandurven om via de buitentrap twee verdiepingen naar boven te klimmen (“wat is het hier creepy” hoor ik opeens achter me, van wat geen bijlmoordenaar maar een geïnteresseerde bezoekster blijkt), kunnen eenmaal binnen echter hun pepperspray opbergen. Door het weinig gastvrije exterieur valt de gemoedelijke en open sfeer die binnen heerst extra op. In wat eruitziet als een eens-kantoorruimte-nu-omgebouwd-tot-antikraak-huiskamer worden bezoekers ontvangen met koffie, thee en desgewenst een biertje. Tegen de tijd dat Keunstwurkmedewerker Roelof Koster zijn welkomstwoord spreekt, zit er een gevarieerd gezelschap (jong, oud(er), zonder en mét hond in draagtas) ter omvang van de gemiddelde schoolklas op de klapstoelen en in de fauteuils.

MAF-expositie

Gastheer Adri Schokker, programmeur bij het MAF, opent de avond met de introductie van het centrale thema van deze Dwarskijkers, samen te vatten als: “hoe beïnvloeden hedendaagse digitale ontwikkelingen in de samenleving onze kunst en cultuur?” Ter warming up nodigt hij bezoekers vervolgens uit om de MAF-expositie te verkennen. Gedurende dertig minuten kunnen zij vijftien installaties bekijken en kennismaken met vier van de deelnemende jonge makers die aanwezig zijn om een toelichting te geven op hun werk.

Welke impressies krijgt ondergetekende Dwarskijker tijdens haar rondgang? Eenmaal het doolhofachtige gebouw ingestuurd, volgen in eerste instantie associaties met de buitenkant van deze locatie. Spaarzame verlichting, veel verlaten (of niet?) ruimtes, donkere gordijnen, flarden muziek, geluidsfragmenten, het geheimzinnige en misschien zelfs vagelijk dreigende van het niet weten wat je kunt verwachten. Een gevoel van isolatie ook. Vijftien ruimtes, grotendeels afgesloten van elkaar, waardoor je vijftien verschillende werelden binnenstapt.

Wild Ei
Bijvoorbeeld de wereld van kunstenares Wild Ei, waar zich al snel een groepje toeschouwers verzamelt rondom haar filmbeelden van twee hommels. Één dood en de ander er omheen bewegend, in wat als hulpeloze verwarring geïnterpreteerd zou kunnen worden, om uiteindelijk zelf te sterven. De eenvoudige beelden in grijstinten hebben een hypnotiserende werking. Je wilt blijven kijken. Het kleine in relatie tot het grote en andersom; Wild Ei zoekt met haar werk naar macroprocessen die verklaren hoe het heelal is ontstaan en werkt, vertelt ze. Daarbij de verbinding zoekend tussen kunst, spiritualiteit en wetenschap.

In Search of the Miraculous II
Alleen al over dergelijke statements zou je een uur of wat kunnen filosoferen, maar er wacht méér. Waaronder de video-installatie In Search of the Miraculous II van Tom Bekkers. Ook zijn werk heeft een filosofische insteek en raakt wat betreft zijn zorgen om de natuur aan die van Wild Ei. Bekkers stelt dat de mens de natuur heeft overwonnen en dat haar dood een rouwproces met zich meebrengt. Een zoektocht ook, naar een nieuwe verhouding tot wat we ooit ‘natuur’ noemden. In zijn film vertoont hij vijf performances, uitgevoerd in het Waddengebied, waarmee hij de toeschouwer vraagt de omgeving vanuit een ander (meer empathisch?) perspectief te bekijken.

Noxious • The Game
Menselijk gedrag is een onderwerp dat ook door Tim Enghardt wordt aangesneden. Hij concentreert zich echter op sociale interacties in de online game wereld, zo vertelt hij. Bezoekers kunnen bij hem deelnemen aan een game die op het eerste gezicht onschuldig lijkt, maar een andere lading krijgt wanneer blijkt dat handelingen van medespelers het spel en personage negatief kunnen beïnvloeden. Enghardts interesse gaat dan ook uit naar online platforms en de soms giftige omgeving die daar ontstaat ten gevolge van pestgedrag en intimidatie. Een interesse die hij, afgaande op hun reacties, ook weet over te dragen op de gamende bezoekers.

In de kantlijn van de tijd
Het mag ironisch genoemd worden dat er ruimtegebrek ontstaat in de “huiskamer” van Patrick Hoving. Gewapend met een old school camera en opnameapparatuur, heeft Hoving twee maanden lang meegedraaid met het dagelijks leven in een verzorgingstehuis. De door hem gedocumenteerde verhalen van bewoners presenteert hij met In de kantlijn van de tijd. In zijn als zitkamer-uit-grootmoeders-tijd ingerichte ruimte (inclusief schemerlampen en tapijt) hangen portretfoto’s van bewoners, wier verhalen in audiofragmenten worden afgespeeld. De knusse sfeer valt duidelijk in de smaak bij de Dwarskijkers, die met een bakje koffie in de hand glimlachend zitten te luisteren. De films, licht- en geluidsinstallaties buiten deze kamer lijken het voor nu toch te verliezen van Hovings analoge gastvrijheid.


Jaap Henk Hoepman

De organisatie moet dan ook enige moeite doen om iedereen weer terug op een stoel te krijgen voor het volgende programmaonderdeel. Jaap Henk Hoepman, Universitair Hoofddocent bij de Digital Security Group van de Radboud Universiteit in Nijmegen, staat klaar om een beschouwing te geven op de digitale technologische ontwikkelingen die onze samenleving kenmerken. De snelheid van die ontwikkelingen én hun onzichtbaarheid voor de gemiddelde burger, roepen gevoelens van machteloosheid op, aldus Hoepman. Privacy is het thema dat hij vervolgens centraal stelt. Welke metafoor definieert nu het treffendst onze verhouding tot privacy en het gebrek daaraan? Hoepman noemt de bekende roman 1984, die het schrikbeeld oproept van een surveillancemaatschappij, gecontroleerd door een dictatoriale overheid die alles in de gaten houdt met technologische middelen.

Volgens Hoepman doet deze metafoor echter onvolledig recht aan de huidige situatie, waarin naast de overheid ook het bedrijfsleven toegang heeft tot en invloed uitoefent op ons privéleven. Hij benoemt ook het fenomeen dat onze fysieke wereld steeds sterker doordrongen wordt door de digitale wereld. Beiden versmelten als het ware en wij als individuen blijven in toenemende mate in onze eigen wereld hangen (google eens op “filter bubble”) waardoor we onszelf steeds meer isoleren ten opzichte van elkaar.

Hoepman draagt uiteindelijk Kafka’s Het proces aan als beste metafoor voor onze huidige toestand. Dit boek benadrukt het gebrek aan controle op en transparantie van besluitvorming door partijen die beschikken over privacygevoelige informatie. Hoepman voorziet echter privacy-vriendelijkere systemen in de toekomst. Waar één van de Dwarskijkers zegt te verwachten dat een doemscenario op de loer ligt waarin wij door big data gedomineerde robot-achtige burgerslaven worden, is Hoepman meer optimistisch. Hij benadrukt dat we technologische ontwikkelingen niet moeten zien als een op zichzelf staand fenomeen. Wij mensen geven hier immers vorm aan en ook het individu kan actief inspraak opeisen in ontwerp- en besluitvormingsprocessen.


Esther Polak

Na een korte pauze is het woord aan Esther Polak, die met de vanavond afwezige Ivar van Bekkum een mediakunstenaarsduo vormt. De meer abstracte beschouwingen van Hoepman maken plaats voor concrete voorbeelden van hetgene waar een mediakunstenaar zich mee bezig kan houden. Polak is “fascinated by landscape and mobility”, aldus de titel van haar presentatie. In het pre-gps tijdperk was zij zo iemand die nog kon verdwalen in haar eigen woonwijk. De introductie van navigatiesystemen begin 2000 wakkerde haar interesse aan voor routes, beweging en de relatie daarvan met techniek. Polak en Bekkum begonnen te experimenteren met het visualiseren van door mensen afgelegde routes. Via gps maakten zij inzichtelijk hoé wij ons bewegen en stelden zij gepersonaliseerde “routeportretten” samen. Bijvoorbeeld van Amsterdammers die via gps gevolgd werden tijdens hun dagelijkse bewegingen door de stad. Of nomadische herders in Afrika, waarvan ze vastlegden hoe die hun vee door het landschap voerden.

Het kunstenaarsduo nodigt mensen uit de eigen routes te bevragen – zoals Polak aan het begin van haar presentatie al demonstreert door haar publiek te verzoeken zich met gesloten ogen dertig seconden lang te concentreren op de route die ze deze avond hebben afgelegd naar de Snekertrekweg. Wat heb je onthouden? Wat vertel je daarover aan anderen? Wat was voor jou belangrijk?

Nadat ze diverse voorbeelden van haar werk heeft toegelicht, kaart ook Polak het thema privacy aan. Ze benoemt de dynamiek tussen private en publieke ruimte én de invloed die het bedrijfsleven op onze ruimte uitoefent. Ook als mediakunstenaar ben je mede afhankelijk van de (on)mogelijkheden die het bedrijfsleven je biedt op technologisch vlak. Zoals blijkt wanneer je voor je kunst gebruik maakt van Google Street View, bijvoorbeeld.


Jacco Borggreve

Wat opvalt vanavond is dat bepaalde thema’s steeds terugkeren: de mogelijkheden en beperkingen van de techniek, de verhouding van de individuele kunstenaar tot technologische ontwikkelingen én het eigenaarschap van die ontwikkelingen. Deze thema’s klinken ook door in de afsluitende performance van Jacco Borggreve, die ons als artist in residence vanuit Mexico via Skype begroet, alvorens een wellicht unieke vertoning van zijn tien minuten durende film te geven. Daarin vertelt hij over zijn vondst op de lokale markt van een inheems kevertje, de maquesh, dat versierd met goud en edelsteentjes als een levende broche gedragen wordt. Gefascineerd door de herkomst van dit gebruik, ontdekt hij dat niemand hem meer over de achtergrond ervan kan vertellen. Zijn onderzoek voert hem uiteindelijk het binnenland in, waar hij bij een echtpaar belandt dat naar eigen zeggen als laatste in de omgeving deze levende glimmertjes maakt, volgens een traditie die van moeder op dochter is doorgegeven.

Borggreve gaat niet in op de ethiek rondom dit fenomeen, maar komt te spreken over informatie en de manier waarop daarmee wordt omgegaan. Wij zijn gewend aan een samenleving waarin informatie is gecentraliseerd, 24/7 toegankelijk en opeisbaar is én losgeweekt is van haar oorspronkelijke bronnen (je kunt online alle informatie vinden die je nodig hebt om kaas te maken, en aan de slag gaan zonder ooit zelf een kaasmaker gesproken te hebben). In Mexico moet de kunstenaar erg wennen aan een omgeving waarin hij niet zomaar even iets op kan zoeken wanneer hem dat uitkomt. Nee, hier is informatie letterlijk belichaamd. De kennis zit ín de mensen, die hem uiteindelijk, via via, vertellen wat hij wil weten.

Belichaamde versus gecentraliseerde kennis, tot uitdrukking gebracht in Borggreves ontdekkingsreis geïnspireerd op een kevertje: een poëtische afsluiting van een filosofische avond, die door rondgeslingerde termen als “metafysisch naturalist” en “privacymetafoor” wellicht niet voor iedereen even toegankelijk was, maar gevraagd naar een reactie door een enthousiaste Dwarskijker als “inspirerend” en “een feestje” wordt gerecenseerd. Tijd voor een afsluitend drankje, om daarna met de pepperspray in de aanslag de trap af te dalen naar de realiteit van het parkeerterrein.


Eva Hage (historica) is als eigenaresse van drs.E werkzaam als zelfstandig projectmanager en schrijfster.

Contactpersoon
Elien Cusvelleradviseur beeldende kunst, coördinator Keunstwurkplein
Werkdagen:di, wo, do
Telefoon:058-2343435