Mijn Keunstwurk

Dwarskijkers: maak de mienskip eigenaar van het spel LWD2018

Door:
Froukje Stuursma
Door:
Froukje Stuursma

Participatie is het sleutelwoord van Leeuwarden-Fryslân 2018: de Mienskip moet meedoen om het project te laten slagen en om ook na het Culturele Hoofdstadjaar het positieve effect vast te houden. Maar wat heeft het voor zin om mee te doen aan een spel waarvan de regels van tevoren al zijn vastgelegd? Daag de regels uit en laat de Mienskip er eigenaarschap over nemen! Dat is de strekking van de tweede Dwarskijkers, een serie bijeenkomsten waarin wetenschappers, kunstenaars en bestuurders zich uitspreken over de uitdagingen van deze tijd en de rol die kunst en cultuur daarin kan of moet spelen.

Dwarskijkers vindt plaats in het kader van De Reis, het community-art project dat Keunstwurk produceert in opdracht van Leeuwarden-Fryslân 2018. Afgelopen donderdag 5 november vond de tweede editie plaats bij Tryater in Leeuwarden. Terwijl de eerste Dwarskijkers ging over de vraag welk spel er moet worden gespeeld om met kunst en cultuur een bijdrage te leveren aan Iepen Mienskip, gaat het tweede luik over de spelregels en het veranderen daarvan: hoe kan je de speelruimte die kunst biedt, inzetten om doelgericht veranderingsprocessen aan te jagen? Voor wie en wat kies je dan? Waarom? Wat kan het opleveren?

Open oproep
Jan Hendrik Jansen, directeur van Doarpswurk, doet hiertoe een open oproep aan alle kunstenaars in de zaal. Doarpswurk ondersteunt en stimuleert initiatieven die de leefbaarheid op het Friese platteland versterken en zoekt naar manieren waarop kunst en cultuur kan helpen om de relatie tussen overheid en burger in de dorpen te verbeteren. Hij stelt een nieuw systeem voor waarin overheid en burger als partners optrekken bij het opstellen van beleid. In een heuse burgertop praten dorpsbewoners mee over het nieuwe plattelandsbeleid dat in 2018 zijn intrede moet doen.

Hij noemt de burgertop de 5xD200, waarin vertegenwoordigers van 200 dorpen in vijf sessies in gesprek gaan met Doarpswurk en de provincie. Het is een manier om als overheid dichterbij de burger komen te staan, waarbij  Doarpswurk de Mienskip als opdrachtgever ziet. In de top wordt de methodiek van backcasting gebruikt, waarbij van een ideale toekomst terug wordt geredeneerd naar de stappen die daarvoor in het heden moeten worden gezet. In dit geheel is Doarpswurk nog zoekende naar de rol van kunst en cultuur en Jansen vraagt dan ook aan alle aanwezige kunstenaars om hierover te komen brainstormen.

Meer luisteren
Inspiratie kan worden geput uit de kunstpraktijk van Jeanne van Heeswijk. Zij vroeg zich af hoe ze met haar werk en onderzoekende vaardigheden mensen mede-eigenaar kon laten worden van de conflicten van onze hedendaagse samenleving en hoe ze een bijdrage kon leveren aan het zichtbaar maken van de dynamiek en complexiteit van de openbare ruimte. In haar methodiek public faculty daagt ze burgers uit om op een nieuwe manier te kijken naar de openbare ruimte en om daar ook invloed op uit te oefenen. Het gaat daarbij om de vraag hoe we het gebied waarin we leven meer kunnen vormgeven volgens ons gemeenschappelijk hartsverlangen. Het proces is een praktijk gebaseerd op continu leren, luisteren, handelen, ontmoeten, communiceren en confronteren.

De eerste public faculty vond plaats in een verwaarloosd park, waar Van Heeswijk het gesprek aanging met buurtbewoners over het onderhoud daarvan. Mensen suggereerden dat er vuilnisbakken moesten worden geplaatst tegen de rommel, maar lang niet iedereen gooide daar zijn afval in. Daarop volgde het idee om verbodsbordjes te plaatsen en er moest een boete worden uitgeschreven voor mensen die de regels overtraden. Om dit te handhaven, zou er dan een politieagent naast de afvalbakken moeten staan. Van Heeswijk legt uit dat het haar in deze discussie niet ging om oplossingen, maar om de manier waarop deelnemers antwoorden formuleerden of nieuwe vragen stelden. Daaraan kon ze merken hoe mensen zich voelden. Het dwong haar om te luisteren, zonder vooringenomen idee voor een oplossing.

Public faculty is voor haar dan ook een oefening in luisteren om samen te spreken en na te denken over wat er nodig is voor actief burgerschap. Ze stelt daarbij haar eigen subjectiviteit ter discussie, want leren luisteren is jezelf openstellen en je erdoor laten veranderen. Heel vaak hebben we het over gemeenschappen, maar Van Heeswijk vertelt dat het voor haar belangrijker is om te praten over gemeenschappen in wording: niet meedoen in een voorgeschreven framewerk, maar een proces opzetten waarbinnen je de regels bevraagt en mensen daarover eigenaarschap laat nemen. Je moet je eigen ideeën ter discussie stellen en af en toe zelfs overboord gooien.

Nieuw kunstbegrip
Dit geheel in een breder perspectief bezien, doet Barend van Heusden, hoogleraar Cultuur en Cognitie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij legt uit dat met het einde van de kunst, – dat is ingezet door allerhande maatschappelijke, artistieke en wetenschappelijke ontwikkelingen -, de vraagt rijst wat kunst dan wél is. Daarvoor grijpt hij terug op het algemene begrip cultuur. Ten eerste is cultuur geheugen: je bent je geheugen. We vallen echter niet samen met dat geheugen, daarom hebben we ook het nu. De ervaring van dat verschil genereert een heleboel dingen die typisch zijn voor cultuur: tijdsbesef, een zekere vrijheid en creativiteit om te spelen met herinneringen, maar ook angst en onzekerheid.

Cultuur is omgaan met het verschil tussen herinnering en werkelijkheid en dat kan volgens Van Heusden op vier manieren: ten eerste door middel van waarneming van bijvoorbeeld het nieuws of de geschiedenis, ten tweede door verbeelding in kunst en amusement, ten derde door conceptualisatie in bijvoorbeeld religie of politiek en tenslotte door analyse zoals in de wetenschap. Echter, cultuur kan ook over zichzelf gaan en is dan reflexief. In dat proces worden herinnering en hier en nu met elkaar verbonden en opgeslagen in het geheugen. Dat kan gebruikt worden bij het herkennen van vergelijkbare situaties en zo staat cultuur ook in verband met zelfbewustzijn.

Reflexief modernisme
Volgens Van Heusden is kunst verbeelding van het bewustzijn, ofwel reflexieve verbeelding. Daarvan hebben we sinds de moderniteit een autonoom gebied van gemaakt met eigen instituties en waarden. De moderniteit heeft namelijk geleid tot een onderscheid tussen verschillende vormen van cultuur en heeft daarvoor structuren vastgelegd. Een kenmerk van de moderne cultuur is dat zij omgaat met het verschil tussen herinnering en werkelijkheid vanuit de analytische benadering. Hoewel dat voor de wetenschap veel goeds heeft opgeleverd, zoekt moderniteit naar wat noodzakelijk is en onttrekt het zich aan de wil of het kunnen. Het kan alleen weergeven wat er is en geen waardes bepalen die vaststellen hoe we moeten handelen.

Dat betekent dat er meer nodig is dan rationele analyse: er is behoefte aan een complexer bewustzijn dat niet gedomineerd wordt door slechts één benadering. Van Heusden noemt dit reflexief modernisme: modernisme dat zichzelf ter discussie stelt zonder het overboord te gooien. In het kader van Leeuwarden-Fryslân 2018 betekent het dat een Mienskip gebaseerd op ratio in feite geen gemeenschap kan zijn en die gebaseerd op verbeelding enkel een mythe is. De vraag is hoe je een gemeenschap kunt vormen die tegelijkertijd rationeel is, niet achter een mythe aanloopt, maar toch een gemeenschap is. Ofwel: het model van een moderne gemeenschap vergt een combinatie van vaardigheden van rationele noodzaak en romantisch verlangen. Dat is volgens Van Heusden het kader waarbinnen je de discussie zou moeten voeren.

Het moge duidelijk zijn: in vrijheid buiten het gevestigde frame werken en de Mienskip eigenaarschap geven over de regels van het spel om ze betrokken te laten voelen bij Leeuwarden-Fryslân 2018. Dat is de manier waarop we het spel moeten spelen.

Contactpersoon
Rozemarijn StrubbeAdviseur Theater
Werkdagen:ma, di, do
Telefoon:058 234 34 50